Witamy Was serdecznie w naszym leśnym poradniku. W naszym małym sklepie od lat powtarzamy, że nocleg w lesie pod gwiazdami to jedno z najpiękniejszych doświadczeń, jakie można sobie podarować. Zapach igliwia o poranku, szum wiatru w koronach sosen i kubek gorącej herbaty o świcie dają wytchnienie, którego trudno szukać w zatłoczonych miastach. Przez wiele lat legalne spanie na dziko w polskich lasach państwowych było jednak mocno ograniczone przepisami. Biwakować wolno było wyłącznie na nielicznych, wyznaczonych polach biwakowych, co dla miłośników samotności i ciszy stanowiło spore utrudnienie.

Sytuacja zmieniła się diametralnie w 2021 roku, kiedy Lasy Państwowe uruchomiły oficjalny program pod nazwą Zanocuj w lesie. Dzięki tej inicjatywie każdy z nas otrzymał prawo do bezpiecznego i w pełni legalnego nocowania w wyznaczonych strefach leśnych w całym kraju. Wiemy jednak, że przepisy leśne bywają zawiłe, a na forach internetowych krąży sporo sprzecznych opinii. Przygotowaliśmy dla Was konkretny przewodnik, w którym krok po kroku wyjaśniamy zasady programu, wymagania formalne oraz dobre praktyki obozowe. Chcemy, aby Wasza kolejna wyprawa była spokojna, bezpieczna dla Was i wolna od ryzyka mandatu.

Gdzie szukać oficjalnych obszarów biwakowych

Program obejmuje tereny we wszystkich 429 nadleśnictwach w Polsce. Każde z nich wyznaczyło przynajmniej jeden obszar przeznaczony do legalnego biwakowania. Zazwyczaj jest to zwarty kompleks leśny o powierzchni około 1500 hektarów. Czasami strefy te pokrywają się z dawnymi obszarami pilotażowymi dla bushcraftu i survivalu, a czasami wytyczono zupełnie nowe fragmenty lasu, położone z dala od rezerwatów przyrody i ostoi dzikich zwierząt.

Podstawowym narzędziem do planowania wyjazdu jest Bank Danych o Lasach, znany powszechnie jako BDL. Możecie korzystać z niego przez przeglądarkę internetową na komputerze lub zainstalować bezpłatną aplikację mobilną mBDL na telefonie. Ta druga opcja jest szczególnie wygodna w terenie, ponieważ pozwala pobrać mapy do pamięci urządzenia i korzystać z nich bez dostępu do sieci komórkowej.

Aby odnaleźć strefę biwakową na mapie BDL, wykonajcie kilka prostych czynności:

• Otwórzcie menu map i przejdźcie do zakładki z mapami tematycznymi.
• Wybierzcie warstwę o nazwie Mapa zagospodarowania turystycznego.
• Włączcie widoczność warstwy Program Zanocuj w lesie.
• Odszukajcie interesujący Was kompleks leśny, który zostanie oznaczony wyraźnym, pomarańczowym lub żółtym obrysem.

Poza mapą w aplikacji zawsze warto odwiedzić oficjalną stronę internetową konkretnego nadleśnictwa, na terenie którego planujecie nocleg. W zakładce Turystyka niemal każde nadleśnictwo prowadzi dedykowaną podstronę programu. Znajdziecie tam dokładny opis granic strefy, lokalne mapy w formacie PDF z zaznaczonymi słupkami oddziałowymi oraz dane kontaktowe do koordynatora programu. To ważne, ponieważ granice obszarów bywają korygowane, na przykład ze względu na okresowe prace gospodarcze lub usuwanie wiatrołomów po burzach.

Kiedy trzeba zgłosić pobyt do nadleśnictwa

Jedną z największych zalet programu jest brak konieczności załatwiania formalności przy małych, spontanicznych wypadach. Przepisy precyzyjnie określają granicę, po przekroczeniu której zwykłe wyjście do lasu staje się pobytem wymagającym zgłoszenia urzędowego. Zasada opiera się na dwóch parametrach: liczbie uczestników oraz czasie trwania biwaku.

Nie musicie nikogo informować, jeśli Wasza grupa liczy maksymalnie 9 osób, a cały biwak trwa nie dłużej niż 2 noce z rzędu w tym samym miejscu. Oznacza to, że samotny wypad na weekend lub wyjazd z dwójką przyjaciół od piątku do niedzieli jest całkowicie wolny od formalności. Po prostu pakujecie plecaki, wchodzicie w wyznaczoną strefę i rozbijacie obóz zgodnie z regulaminem.

Obowiązek zgłoszenia pojawia się w dwóch konkretnych sytuacjach:

• Gdy w wyprawie bierze udział więcej niż 9 osób jednocześnie, niezależnie od planowanej liczby noclegów.
• Gdy planujecie spędzić w strefie więcej niż 2 noce z rzędu, nawet jeśli biwakujecie w pojedynkę.

Zgłoszenie należy wysłać drogą mailową na adres właściwego nadleśnictwa najpóźniej na 2 dni robocze przed planowanym terminem rozpoczęcia biwaku. W treści wiadomości musicie podać podstawowe dane: imię i nazwisko osoby zgłaszającej, numer telefonu kontaktowego, dokładną datę pobytu, planowaną liczbę uczestników oraz lokalizację obozowiska. Lokalizację najlepiej określić numerem oddziału leśnego, który odczytacie z mapy BDL lub ze słupka kamiennego w lesie. Pamiętajcie, że samo wysłanie maila nie jest tożsame ze zgodą. Musicie poczekać na odpowiedź zwrotną od leśników, którzy potwierdzą dostępność terenu lub wskażą inne miejsce, jeśli w danym rejonie prowadzona jest akurat zrywka drewna.

Kuchenka gazowa a otwarty ogień w lesie

Kwestia przygotowywania posiłków budzi wśród początkujących turystów najwięcej emocji. Polskie prawo leśne jest w tej materii bardzo restrykcyjne i stawia bezpieczeństwo pożarowe na pierwszym miejscu. Zgodnie z ustawą o lasach rozpalanie ognisk w odległości mniejszej niż 100 metrów od granicy lasu jest całkowicie zabronione. W programie Zanocuj w lesie ta ogólna zasada nadal obowiązuje. Ognisko wolno rozpalić tylko i wyłącznie w miejscach do tego wyznaczonych przez nadleśniczego, które są trwale oznakowane tablicami i wyposażone w mineralny pas przeciwpożarowy lub krąg z kamieni.

A jak wygląda sprawa z kuchenkami turystycznymi na kartusze gazowe? Tutaj sytuacja zależy od konkretnego nadleśnictwa. Część jednostek dopuściła używanie kuchenek gazowych na całym obszarze biwakowym, wprowadzając odpowiedni zapis w swoim lokalnym regulaminie. Wiele nadleśnictw jednak wciąż zabrania używania jakichkolwiek urządzeń z otwartym płomieniem poza stałymi miejscami ogniskowymi. Przed wyjazdem musicie bezwzględnie sprawdzić ten punkt na stronie internetowej danego nadleśnictwa.

Jeśli dane nadleśnictwo pozwala na używanie kuchenki gazowej, musicie zachować szczególne środki ostrożności. Palnik wolno stawiać wyłącznie na stabilnym gruncie, po uprzednim oczyszczeniu ściółki z suchych igieł, liści i gałązek w promieniu co najmniej jednego metra. Płomień musi znajdować się pod Waszym stałym nadzorem, a w pobliżu warto mieć przygotowaną butelkę z wodą do ewentualnego ugaszenia podłoża. Pamiętajcie również o komunikacie dotyczącym zagrożenia pożarowego. Jeśli leśnicy ogłoszą 3. stopień zagrożenia pożarowego, czyli zagrożenie duże, korzystanie z kuchenek staje się natychmiast bezwzględnie zabronione bez względu na zapisy w regulaminie.

Regulaminowe wyposażenie biwaku

Wybierając się na nocleg w ramach programu, musimy dostosować nasz sprzęt do wymogów ochrony przyrody. Wbrew obawom części osób, program nie faworyzuje wyłącznie hamaków. Regulamin pozwala na korzystanie z namiotów, płacht biwakowych typu tarp oraz hamaków, pod warunkiem że ich rozstawienie nie niszczy trwale runa leśnego ani poszycia.

Jeśli decydujecie się na namiot, wybierzcie konstrukcję lekką i kompaktową. Rozbijajcie go na podłożu pozbawionym gęstej roślinności, najlepiej na naturalnych prześwitach, w miejscach piaszczystych lub pokrytych grubą warstwą opadłych liści. Surowo zabronione jest wkopywanie się w ziemię, tworzenie rowów odwadniających wokół tropiku czy wycinanie krzewów w celu przygotowania miejsca pod sypialnię.

Dla miłośników hamakowania kluczowym elementem wyposażenia są odpowiednie zawiesia. Bezpieczny zestaw biwakowy powinien zawierać:

• Szerokie taśmy do drzew, zwane potocznie tree huggers, o szerokości co najmniej 2,5 do 4 centymetrów, które zabezpieczają delikatną korę i kambium przed zmiażdżeniem pod ciężarem ciała.
• Klasyczne linki syntetyczne lub taśmy z pętlami do regulacji naciągu, montowane bezpośrednio do taśm ochronnych, a nie do pnia.
• Tarp ze szpilkami aluminiowymi lub tytanowymi, które po wyjęciu nie pozostawiają trwałych dziur w podłożu.
• Lekką łopatkę turystyczną z tworzywa lub aluminium do celów sanitarnych.
• Szczelne worki na śmieci o dużej wytrzymałości, które zapobiegną wyciekaniu płynów do wnętrza plecaka.

Pod żadnym pozorem nie wolno wbijać w pnie drzew gwoździ, wkrętów ani haków do zawieszania latarek czy plecaków. Wszelki ekwipunek wieszamy na pętlicach z taśmy lub odkładamy na płachtę rozłożoną na ziemi. Do oświetlenia obozu używamy latarek czołowych, najlepiej z trybem czerwonego światła, które nie oślepia towarzyszy i nie płoszy nocnych zwierząt. W strefie obowiązuje zakaz używania generatorów prądotwórczych, głośników bezprzewodowych oraz jakichkolwiek urządzeń emitujących głośny dźwięk.

Jak zostawić miejsce w stanie nienaruszonym

Głównym filarem programu jest międzynarodowa etyka Leave No Trace, czyli zasada niewpływania na otoczenie i niepozostawiania śladów po swojej obecności. Oznacza to, że po zwinięciu biwaku miejsce powinno wyglądać dokładnie tak, jak przed Waszym przybyciem. Nie zostawiamy po sobie żadnych konstrukcji z gałęzi, prowizorycznych szałasów, ułożonych z kamieni stolików ani pozostałości po obozowych pracach.

Kwestia odpadów jest bezdyskusyjna. Każdą rzecz, którą przynieśliście ze sobą do lasu, musicie z niego wynieść. Dotyczy to również odpadów organicznych, takich jak skórki od bananów, ogryzki jabłek czy torebki po herbacie. Wbrew obiegowym opiniom rozkładają się one w leśnym środowisku przez wiele miesięcy, a dodatkowo wabią dzikie zwierzęta, zmieniając ich naturalne nawyki żywieniowe. Plastikowe opakowania po liofilizatach, puszki i foliowe torebki pakujemy do worka i wyrzucamy dopiero do kontenera w najbliższej miejscowości.

Prawidłowe załatwianie potrzeb fizjologicznych to kolejny test z leśnej dojrzałości. W strefach programu nie znajdziecie toalet przenośnych ani toalet leśnych. Aby zachować higienę i szacunek dla innych turystów, stosujcie technikę tak zwanego dołka sanitarnego:

1. Odejdźcie na odległość co najmniej 50 metrów od obozowiska, ścieżek leśnych oraz naturalnych zbiorników i cieków wodnych.
2. Za pomocą łopatki turystycznej wykopcie dołek o głębokości od 15 do 20 centymetrów, odkładając wyciętą dawkę ściółki na bok.
3. Po załatwieniu potrzeby zasypcie dołek wybraną wcześniej ziemią, dokładnie udepczcie grunt i przykryjcie miejsce ściółką leśną.
4. Zużyty papier toaletowy najlepiej spakować do szczelnego woreczka strunowego i wynieść razem z innymi odpadami, ewentualnie używać papieru całkowicie biodegradowalnego i zakopać go głęboko na dnie dołka.

Przed zarzuceniem plecaków i ruszeniem w drogę powrotną poświęćcie 3 minuty na dokładne zatarcie śladów. Rozgarnijcie ugniecioną trawę, rozrzućcie gałęzie, które posłużyły za izolację pod plecak, i upewnijcie się, że między liśćmi nie leży żaden mały śmieć, taki jak zawleczka od puszki czy kawałek sznurka.

Najczęstsze błędy biwakowiczów

Nawet przy dobrych intencjach łatwo popełnić błąd wynikający z pośpiechu lub niedokładnego zapoznania się z mapami. Na podstawie rozmów ze strażnikami leśnymi i własnych obserwacji wytypowaliśmy kilka najczęstszych potknięć, które mogą skończyć się upomnieniem lub mandatem karnym.

Częstym problemem jest rozbicie obozu tuż poza granicą oficjalnej strefy. Bardzo często turyści zostawiają auto na leśnym parkingu i rozbijają namiot kilkadziesiąt metrów dalej, nie sprawdzając w aplikacji, że strefa programu zaczyna się dopiero kilometr w głąb lasu. Pamiętajcie, że leśne parkingi niemal nigdy nie należą do obszaru objętego programem Zanocuj w lesie.

Innym powszechnym błędem jest ignorowanie zakazów dotyczących kuchenek gazowych. Wielu biwakowiczów zakłada z góry, że skoro program działa w całej Polsce, to wszędzie obowiązują identyczne zasady kuchenkowe. Tymczasem użycie palnika na terenie nadleśnictwa, które nie wprowadziło stosownego aneksu, jest traktowane na równi z nielegalnym rozpaleniem ognia. Trzecim błędem pozostaje wieszanie hamaków na cienkich linkach bezpośrednio na korze młodych drzew, co prowadzi do jej głębokiego rozcięcia i obumarcia pnia.

Przygotowanie do wyjazdu krok po kroku

Żeby Wasza leśna przygoda przebiegła gładko i bez stresu, podzielcie przygotowania na logiczne etapy przed wyjściem z domu.

Wyznaczenie celu i weryfikacja granic: Wejdźcie do aplikacji mBDL, pobierzcie mapę leśną wybranego nadleśnictwa do pamięci telefonu i upewnijcie się, że planowane miejsce snu znajduje się wewnątrz żółtej strefy programu.

Sprawdzenie lokalnego regulaminu: Wejdźcie na stronę internetową właściwego nadleśnictwa i przeczytajcie aneks do regulaminu. Upewnijcie się, czy w danym rejonie wolno używać kuchenek gazowych oraz gdzie znajduje się najbliższe oficjalne miejsce na ognisko.

Wysłanie zgłoszenia przy większej wyprawie: Jeśli jedziecie grupą powyżej 9 osób lub zamierzacie spać w lesie 3 noce, wyślijcie maila do nadleśnictwa z wyprzedzeniem minimum 2 dni roboczych i poczekajcie na potwierdzenie.

Skompletowanie sprzętu chroniącego naturę: Spakujcie szerokie taśmy do hamaka, saperkę do wykopania dołka sanitarnego, zapas worków na śmieci oraz odpowiednią ilość wody pitnej, ponieważ w strefach rzadko występują bezpieczne źródła.

Kontrola zagrożenia pożarowego rano przed wyjazdem: W dniu biwaku sprawdźcie stronę Lasów Państwowych lub prognozę pożarową. Jeśli wprowadzono 3. stopień zagrożenia, zrezygnujcie z jakiegokolwiek gotowania na ciepło i postawcie na posiłki gotowe, niewymagające płomienia.

Leśne spanie uczy pokory, daje mnóstwo radości i pozwala spojrzeć na polską przyrodę z zupełnie nowej perspektywy. Przestrzegając tych kilku prostych zasad, stajemy się gośćmi, których las przyjmuje z otwartymi ramionami, a leśnicy traktują jak odpowiedzialnych partnerów. Do zobaczenia na leśnych szlakach!